Wat directheid werkelijk is
Nederlanders staan in het buitenland bekend om hun directheid, en dat wordt hier meestal als compliment opgevat. Er zit alleen een verwarring in die het gesprek over toon jarenlang heeft vertroebeld: directheid gaat over duidelijkheid, niet over hardheid. Het eerste betekent dat de ander weet waar hij aan toe is. Het tweede betekent dat de ander het gevoel heeft dat er iets naar hem toe geworpen is.
Die twee vallen vaak samen, maar niet noodzakelijk. Een chirurg die zegt dat een ingreep risico's kent, is duidelijk zonder hard te zijn. Iemand die in een vergadering roept dat een plan nergens op slaat, is hard zonder duidelijk te zijn — want wat er precies niet klopt, is nog steeds onbekend. De tweede spreker denkt eerlijk te zijn geweest. In werkelijkheid heeft hij een oordeel gegeven en de informatie achtergehouden.
De toets is eenvoudig. Kan de ander na uw zin iets doen met wat u gezegd hebt? Dan was het duidelijk. Kan hij alleen concluderen hoe u over hem denkt, dan was het hard. Beide kunnen op hun plaats zijn, maar het is nuttig om te weten welke van de twee u aan het doen bent, want mensen verwarren de bevrediging van het eerste met de noodzaak van het tweede.
Het eufemisme en zijn kosten
Aan de andere kant van dezelfde as staat het eufemisme: de uitdrukking die de scherpe kant van iets afhaalt. Taal doet dat voortdurend, en lang niet altijd uit lafheid. Wie zegt dat iemand is heengegaan in plaats van gestorven, kiest zachtheid omdat de situatie daarom vraagt. Dat is geen verhulling maar tact, en tact is een vorm van rekening houden met een ander.
Het wordt iets anders zodra het eufemisme niet de spreker beschermt tegen ongemak, maar de luisteraar tegen informatie. Een organisatie die meldt dat zij afscheid neemt van collega's, beschrijft ontslagen. Wie spreekt over het heroverwegen van de personele bezetting, beschrijft hetzelfde nog een laag dieper weggestopt. De woorden zijn niet onwaar; ze zijn onvolledig op precies het punt waar de lezer iets zou moeten weten.
Daar zit de werkelijke prijs. Verhullende taal kost geen geloofwaardigheid omdat mensen de leugen betrappen — er is meestal geen leugen — maar omdat ze merken dat er moeite is gedaan om iets minder erg te laten klinken dan het is. En zodra dat opvalt, gaan lezers alles wat volgt anders wegen.
Drie vragen bij een zin die te glad klinkt
- Wat gebeurt er concreet? Zet de zin om in een handeling met een onderwerp: wie doet wat, met wie?
- Wie draagt de gevolgen? Verhullende taal laat dat structureel weg.
- Wat zou er staan als het goed nieuws was? Bij goed nieuws kiest niemand voor abstractie.
Waarom debatten ontsporen
In een openbaar meningsverschil gaat het zelden mis bij de eerste tegenwerping. Het gaat mis op het moment dat een van beide sprekers stopt met reageren op wat er gezegd is en begint te reageren op wat de ander volgens hem eigenlijk bedoelt. Vanaf dat punt praten er twee mensen tegen een versie van elkaar die niet in de zaal zit, en dat gesprek kan niet meer goed aflopen — hoe redelijk beide deelnemers verder ook zijn.
Er is een oude en eenvoudige rem hierop: geef eerst de sterkste versie van het standpunt van de ander weer, en pas daarna uw bezwaar. Niet uit beleefdheid, maar omdat u anders iets bestrijdt wat niemand verdedigt. Wie dat consequent doet, merkt hoe vaak het meningsverschil kleiner blijkt dan het leek, en hoe vaak het resterende verschil scherper wordt.
Het tweede probleem is tempo. Verhitte gesprekken worden sneller naarmate ze slechter gaan, en snelheid gaat vrijwel altijd ten koste van precisie. De deelnemer die als enige langzaam blijft praten, wordt in het moment als traag ervaren en achteraf als degene die het meest duidelijk was.
Het moeilijke gesprek
De meeste mensen stellen een lastig gesprek niet uit omdat ze niet weten wat ze vinden, maar omdat ze niet weten hoe ze het moeten formuleren zonder onnodig hard te worden. Het gekke is dat uitstel het probleem verergert: hoe langer u wacht, hoe meer er gezegd moet worden, en hoe zwaarder het gesprek wordt dat u juist licht wilde houden.
Wat helpt is de volgorde. Begin bij het waarneembare: wat is er gebeurd, hoe vaak, sinds wanneer. Feiten zijn te bespreken, oordelen niet. Zeg daarna welk gevolg dat heeft — voor het werk, voor de samenwerking, voor u. Formuleer pas dan wat u wilt. Wie in omgekeerde volgorde begint, opent met een conclusie en dwingt de ander in de verdediging voordat er iets vaststaat.
Twee dingen zijn daarbij lastiger dan ze klinken. Het eerste is de stilte laten vallen nadat u het gezegd hebt; de neiging om de scherpte meteen te verzachten is groot, en het is precies die verzachting die de boodschap onduidelijk maakt. Het tweede is bereid zijn iets te horen wat u niet had verwacht. Een gesprek waarin de uitkomst al vaststond, was geen gesprek maar een mededeling — en beide partijen weten dat achteraf.
Schrijven alsof iemand het leest
Wat voor gesprekken geldt, geldt scherper voor geschreven taal, want daar ontbreekt alles wat een zin normaal draagt: toon, gezicht, de mogelijkheid om halverwege bij te sturen. Een zin die uitgesproken mild klinkt, komt getypt hard aan. Dat verklaart waarom zoveel conflicten per e-mail ontstaan tussen mensen die het aan tafel binnen twee minuten hadden opgelost.
De praktische gevolgtrekking is niet dat u zachter moet schrijven, maar dat u explicieter moet zijn over de bedoeling. Eén regel die zegt waarom u iets stuurt, verandert hoe de rest gelezen wordt. Zonder die regel vult de lezer zelf iets in, en mensen vullen bij twijfel zelden iets vriendelijks in.
De valkuil van de nuance
Er bestaat ook een tegenovergestelde fout, en die is minder zichtbaar omdat hij beleefd oogt. Wie elke bewering omringt met voorbehouden — enigszins, wellicht, in zekere zin, mits — schrijft een tekst waar niemand het mee oneens kan zijn en waar dus ook niemand iets aan heeft. Nuance die de bewering onvindbaar maakt, is geen nuance meer maar dekking.
Het onderscheid is te maken met één vraag: dient de precisering de lezer of de schrijver? "Dit geldt niet voor kleine bedrijven" helpt de lezer, want die weet nu of het over hem gaat. "Uiteraard valt hier ook iets tegenin te brengen" helpt vooral de schrijver, die zich indekt tegen een tegenwerping die hij niet wil voeren. Het eerste is nuance. Het tweede is de zin waarmee een tekst uit elkaar valt.
Over deze pagina
Harde Woorden is een kleine, onafhankelijke pagina over taalgebruik: over directheid, verhulling, debat en de manier waarop woorden een gesprek sturen. Er wordt hier geen politieke lijn verdedigd en er worden geen personen besproken; het gaat over hoe taal werkt, niet over wie gelijk heeft.
De teksten zijn essayistisch bedoeld. Ze willen niet het laatste woord zijn over hoe u zou moeten spreken, maar een bruikbare manier bieden om te merken wat er in een gesprek gebeurt terwijl het gebeurt. Wie het ergens niet mee eens is, heeft daarmee precies het soort reactie waarvoor deze pagina bedoeld is.